نظریه ها و روش های طراحی

نقش خلاقیت در فرآیند طراحی

مهدی آشوری [1]، دکتر آزاده محمودی [2]

چکیده

با در نظر گرفتن این که جهان، روز به روز در حال تغییر است، نیاز به خلاقیت جهت بهسازی این تغییرات در تمام زمینه ها به نظر امری ضروری است. متاسفانه در زمینه طراحی در ایران، با بحرانی رو به رو هستیم که عامل اصلی آن عدم وجود خلاقیت در طرح هاست. لذا به علت بی توجهی به این امر در این مقاله به تعریفی از خلاقیت که حل کردن مسئله می باشد، می پردازیم و نقش آن را در فرآیند طراحی بیان می کنیم. هم چنین نمونه ای از راه کار های معمار معاصر، کامران افشار نادری، را جهت ایجاد خلاقیت در طرح ها بیان می کنیم. در نهایت به این نتیجه می رسیم که خلاقیت در طراحی نقشی محوری در تمام مراحل طرح دارد و تا حدی با آموزش صحیح و روش های طراحی مناسب، می توان بر میزان آن در طرح افزود.

و روش های طراحی مناسب، می توان بر میزان آن در طرح افزود.

کلمات کلیدی

 خلاقیت، طراحی، معماری، تکنیک های خلاقیت، شخصیت خلاق

هدف تحقیق: افزایش میزان خلاقیت در طراحی با استفاده از تمرین و تکنیک های آن

ضرورت تحقیق: نیاز به خلاقیت جهت حل مسائل مختلف در زمینه طراحی

روش تحقیق: در مقاله حاضر، جهت ارائه تعریفی از خلاقیت و تکنیک های مربوط به آن از روش کتابخانه ای جهت جمع آوری اطلاعات استفاده شده است و در نهایت با تحلیل و بررسی مجدد اطلاعات به نتیجه ی اصلی دست یافته ایم.

پیشینه تحقیق: در مباحث مربوط به خلاقیت، تحقیقات بسیار وسیعی توسط معماران و روانشناسان انجام گرفته است و در اکثر آن ها به این نتیجه دست یافته اند که این خلاقیت قابل تقویت بوده و تنها ذاتی نیست. اما در این زمینه کمتر مقاله ای به نقش خلاقیت در روند طراحی توجه کرده و در این پژوهش سعی بر آن است تا با ارائه تعریفی صحیح از خلاقیت به جایگاه آن در معماری بپردازیم.

_________________________________________________________

[1] دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی، واحد چالوس، رشته مهندسی معماری

[2] عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد چالوس، رشته مهندسی معماری

_________________________________________________________

 

مقدمه

جهان روز به روز در حال تغییر و تحول در زمینه های مختلف است. علت اصلی این تحولات، نیاز های روز افزون انسان در زندگی می باشد. هر روزی که انسان متوجه نیاز خود در زمینه ای می شود، فورا اقدام به بر طرف کردن آن می نماید. جهت برطرف کردن این نیاز ها، به علت متفاوت بودن جنبه های زندگی، از متخصص ها یاری می گیرد. متخصصین با مطالعه و بررسی مسئله، به جوابدهی اقدام می نمایند. با توجه به متفاوت بودن نوع زندگی، آداب و رسوم، عقاید، فرهنگ ها، نیاز ها و ...، برای جوابدهی به یک مسئله مشخص، راه حل های مختلفی وجود دارد. در صورتی که تمام راه حل ها مشابه باشند، در واقع تقلیدی از یکدیگر باشند، بحران در زمینه ی طراحی به وجود خواهد آمد. این بحران از آن نظر حائز اهمیت است که، برای مثال اگر هنگام طراحی، به فرهنگ و طرز فکر مخاطب ها توجه نکنیم، و تنها به تقلیدی از یک طرح با مصرف کننده ای متفاوت بسنده نماییم، با گذشت چند سال، آن طرح را تبدیل به یک مکان بیگانه کرده ایم ( اتفاقی که امروز در کشور ما افتاده است) که جوابگوی نیاز های مخاطب مربوطه نمی باشد.

با در نظر گرفتن اهمیت طرح خلاقانه به بررسی خلاقیت، طراحی و رابطه ی میان آن دو خواهیم پرداخت.

خلاقیت

خلاقیت واژه ای است مبهم که ارائه تعریف دقیق از آن دشوار است. همانند هزاران واژه مهم دیگر که با ارائه تعریف فقط آنها را در یک چهارچوب سلیقه ای محدود می کنیم. اما به طور کل می توان گفت: خلاقیت یک فرآیند ذهنی است، مرکب از قدرت ابتکار و انعطاف پذیری که هدف آن تولید یک محصول ارزشمند، کاربردی و نوآورانه و هم چنین حل مسئله است. با این وجود در تصور اکثر افراد باور بر این است که با اطلاعات کافی و استدلال و تجزیه و تحلیل ماهرانه که می توان به تجربه تعبیر کرد، رسیدن به هدف نهایی دست یافتنی است و افراد با یک دید عامیانه در مورد خلاقیت استفاده از آن را در تمام عرصه های زندگی محدود به عده ای خاص که به طور ذاتی خلاق هستند، می دانند. اما امروزه دانشمندان در عین اعتقاد به ذاتی بودن این فرآیند بحث آموزش خلاقیت را ارجح تر دانسته و آموزش شیوه های خلاقیت و هم چنین بررسی خصوصیات افراد خلاق را فراهم کننده ظهور این فرآیند حیاتی می دانند.

با توجه به آن که خلاقیت را یک فرآیند ذهنی تعریف کردیم، این فرآیند در ذهن یک معمار خلاق ضرورتا دارای دو پیش نیاز خواهد بود. اول تخیل و بعد تصور. تخیل همان تصاویر و اوهامی است که معمار آزادانه و بدون قید و بند در ذهن خود برای خلق یک اثر معمارانه می پروراند. این تخیل به دلیل آزادی و رهایی زیاد، مقدمه مناسب خلاقیت معمارانه است. بدین ترتیب که معمار می تواند در تخیل خود هزاران اثر معماری را که اولین بار به ذهن خود او خطور کرده است، پدید آورد. اما تصور معماری به مثابه تصاویر ذهنی است که معمار با راهنمایی استادش از یک اثر معماری که تا به حال ممکن است اصلا ندیده باشد ولی آن اثر در واقعیت وجود دارد، ساخته می شود. حال معمار برای تبدیل تخیلات خود به واقعیت باید با استفاده از تصورات خود از یک اثر معماری که اکتسابی بدست آمده است، آن تخیلات را به جهان واقعیت وارد کند. به طور کل تخیل عامل تسریع کننده تصور است در حالی که تصور صافی است که تخیل برای پیوستن به واقعیت باید از آن بگذرد. با داشتن این دو پیش شرط، معماری خلاق و به طور کل، فرآیند خلاقیت به عینیت می رسد (آنتونیادس، 1391).

 

شخصیت خلاق

همواره در بحث های خلاقیت این سوال به ذهن می رسد که بعضی از افراد ذاتا نسبت به دیگران خلاق تر هستند یا خیر؟ آیا خلاقیت با هوش مرتبط است؟ آیا ارتباطی بین خلاقیت و شخصیت وجود دارد؟ روان شناسان در جستجوی پاسخ به این سوالات، افراد بسیاری را بررسی کرده اند. در یک بررسی که مکنیون[1] از دانشمندان و معماران مختلف انجام داد، افراد خلاق بسیار باهوش، با انگیزه، خود رای، با اعتماد به نفس بسیار بالا و در مواردی پرخاشگر بودند. در مقابل گروهی از معماران خلاق قضاوت نشدند و افرادی بودند که نسبت به دیگران با دلسوزی بسیار زیادی برخورد می کردند. به دنبال این بررسی، مکنیون چنین بیان می کند که هوش نقشی در استعداد خلاقانه بازی می کند، اما این بدان معنا نیست که افراد خیلی با هوش، خلاق هم هستند. در ادامه گتزلر[2] و جکسون[3] تاییدی بر نظریه مکنیون ارائه می دهند به این شکل که آن ها در یک پژوهش بر روی بچه ها جهت سنجش میزان خلاقیت و هوش آن ها، به این نتیجه رسیدند که بچه هایی که با هوش تلقی می شوند اغلب سازگار و مطیع هستند و تمایل به تایید بزرگ تر هایشان دارند. اما بچه هایی که خلاق قضاوت می شدند، افرادی مستقل تر و خود رای تر بودند و تمایل داشتند معیارهایشان را خودشان تنظیم کنند.

در بررسی شخصیت خلاق، باید این را در نظر گرفت که، افراد خلاق هنگام جوابدهی به یک سوال، اجازه می دهند ذهنشان آزادانه برای یافتن پاسخ پرواز کند و حد این آزادی جهت پاسخ دادن را خودشان تعیین می کنند (تفکر واگرا)، اما افراد غیر خلاق از معیار هایی که دیگران در اطرافشان تعیین کردند، جهت پاسخ گویی به سوالات استفاده می کنند (تفکر همگرا).

_________________________________________________________________

[1] Mackinon

[2] Getzels

[3] Jackson

__________________________________________________________________

خلاقیت در معماری

پس از بررسی خلاقیت و شخصیت خلاق، به جایگاه این موضوع در طراحی می پردازیم. از عوامل مهمی که سبب ایجاد انگیزه برای ایجاد طرحی خلاقانه می شود، می توان به دو عامل زیر اشاره کرد :

1- انگیزش درونی یا همان عشق به کار

2- رهایی از عادت ها و میل به تازگی

 انگیزش درونی یا همان عشق به کار : با بررسی زندگی معماران خلاق متوجه می شویم که همه آنها علاقه زیادی به کار خود داشته اند و به معماری صرفا به دید یک حرفه و شغل نگاه نمی کردند. آن ها از خلق آثار معمارانه خود لذت می بردند و این لذت از کار حتی با پذیرفته نشدن طرح هایشان به یأس و ناامیدی مبدل نمی شد.

از  لوکوربوزیه[1] تا لیبسکایند[2] و پیتر آیزنمن[3] و نمونه بارز این علاقه و انگیزش درونی زاها حدید[4] را می توان نام برد. برای فهم منشأ اولیه خلق معماری خلاق یعنی انگیزش درونی به بررسی زاها حدید می پردازیم.

با توجه به کارهای حدید در کار او به نوعی تنش و نا آرامی و بی قراری می رسیم. آثار او از تکه های مشخص و زاویه های تند و خط های صاف و راست ساخته شده است و آن قدر پیچیده و مهیج است که تصور این که بعد از اجرا به فرم مشخصی در آید دشوار است.

راس دایمون[5] در مورد حدید می گوید: از خیلی وقت پیش در اوج بود. از زمانی که معلوم بود ایده های خارق العاده ای را که در سر دارد می تواند عملی کند و معماری دیگر از آنها به وجود آورد. این معماری دیگر یعنی همان خلاقیت، همان معماری خلاق که فرانک گری[6] با شالوده شکنی در معماری که به عقیده آنان جذابیت زیادی هم دارد، انجام می دهد و حدید را نیز از پیروان این شیوه می داند (فصلنامه رایانه- معماری و ساختمان ، بهار ۱۳۸۱).

حدید در مورد سبک کارش اینگونه می گوید: وقتی با سرعت از فراز قلمروی افقی می گذریم این امکان را پیدا می کنیم که فضا و ایده هایی را که به فضا مربوط می شوند، بشناسیم و آن وقت حرکت و انعطاف پذیری نقش مهمی پیدا می کند (فصلنامه رایانه- معماری و ساختمان ، بهار ۱۳۸۱).

________________________________________________________

[1] Le Corbusier

[2] Libeskind

[3] Peter Eisenman

[4] Zaha Hadid

[5] Ross daemon

[6] Frank Gehry

__________________________________________________________

زاها حدید، حرکت و انعطاف پذیری را در طرح هایش امری مهم بیان می کند و ما می دانیم که انعطاف پذیری از ریشه های مهم خلاقیت است که در تعریف خلاقیت نیز به آن اشاره شد.

با تمام این ویژگی ها خیلی از طرح های حدید تا مدت ها اجرا نشد. اما عشق به معماری و علاقه به کارش مانع پیشرفت و سوق او به معماری روزمره و بدون خلاقیت نشد. حدید بیان می کند: "مبارزه سختی بود و مقاومت زیادی صورت گرفت. بخشی از این مقاومت به خاطر این بود که من زن هستم. هنوز هم دشواری های زیادی وجود دارد. وحشتناک است ولی حقیقت دارد." (مجله معمار،شماره ۱۰، پاییز۱۳۷۹،ص۱۷)

بررسی سخنان و ویژگی های حدید همان انگیزش درونی و عشق به کار را بیان می کند و می فهمیم که چگونه او یک معمار خلاق است. وی نتیجه تلاش ها و دوری از عادت زدگی و سکون را در طرح هایش با جایزه پریتزکر[1] که اولین بار است به یک معمار زن داده می شود، می گیرد.

دراین قسمت از معماران خلاق ایرانی نیز می توان به کامران دیبا اشاره کرد. او را می توان خلاق سبک جدیدی از معماری ایرانی دانست. او با تلاش های زیاد و مشکلات فراوان در این راه با گرایشات معماری مدرنیسم خود به دنبال سنت گرایی و بیان معماری سنتی ایرانی پرداخت و ماحصل تلاش های خلاقانه او آثاری ماندگار هم چون شهر جدید شوشتر شد. در مجله لوتوس، در بررسی شهر شوشتر بیان می شود: "این تصویری از یک شهر ایرانی که هم کهن است و هم نوین، هم برخوردار از فرهنگ بومی و محلی است و هم فرهنگ جهانی." (مجله معمار، شماره ۱۰، پائیز۱۳۷۹)

گریز اندیشی، رهایی، دیوانه وار بودن و تفکر فانتزی را به راحتی می توان در طرح خلاقانه دیبا در پارک لاله دید. شاید تصور شود، این اثر خلاقانه از تفکرات پیچیده و مبهم دیبا ناشی شده باشد. اما دیبا در مورد کارش بیان می کند که زمانی در پارک دید که کارگران موزه و بعضی از رهگذران در این قسمت پارک و گاهی هم در جهت اشتباه قبله به نماز مشغول می شوند، به این فکر افتاد تا نمازخانه ای ساده به منظور شکل دادن فضایی خلوت و ساکت از فضای شلوغ بیرون پارک و هم چنین نشان دادن جهت درست قبله در این مکان طراحی کند. یک معمار عرب در مورد طرح خلاقانه دیبا می گوید: او ساده ترین شکل مسجد را با معماری مدرن خود به تصویر کشیده است. (مجله معمار، شماره ۱۰، پائیز۱۳۷۹)

 رهایی از عادت ها و میل به تازگی : در توضیح این علت به آسانی ذهن همه به سوی معماری دیکانستراکشن سوق داده می شود. در این سبک، معماران با شکستن چهارچوب های القائی با تفکری رها و آزاد به خلق معماری خلاق می پردازند. به دلیل جذابیت و خصلت نوآورانه و تازگی این سبک بیشتر معماران مطرح امروز تا حدودی گرایش به این شیوه پیدا کرده اند و هر کدام حداقل طرحی به این شیوه در کارنامه معماری خود دارند. اما باید به این امر نیز توجه داشت که دیکانستراکشن در مقابل کثرت معماری کانستراکشن است که جذاب و خلاقانه به نظر می رسد اما اگر همه معماری، دیکانستراکشن می شد معماری انعطاف پذیر، دارای حرکت و خلاقیت را می توان «کانستراکشن» دانست. (فصلنامه رایانه ، معماری و ساختمان ، بهار ۱۳۸۱)

تکنیک های خلاقیت در معماری

در این قسمت با توجه به معنی خلاقیت که در ابتدا بحث یک فرآیند ذهنی توصیف کردیم، به این موضوع می پردازیم که خلاقیت هم مانند هر فرآیند تولیدی دیگر که محصول دارد و محصول آن یک تولید نو که از قبل وجود نداشته می باشد، تکنیک هایی دارد و به طور کل وارد حیطه آموزش خلاقیت معماری می شویم. این تکنیک ها باعث خلق یک فرم خلاقانه می شود و باید توجه داشت "در تاریخ معماری به ندرت تکنیک هایی ابداع می شود که شیوه دستیابی به فرم را اساسا عوض کند." (کامران افشار نادری، مجله معمار ، شماره ۹ ، تکنیک های خلاقیت)

_____________________

[1] Pritzker

_____________________

به گفته افشار نادری این تکنیک ها شامل موارد زیر می باشد:

 1) نمایش ارزش 2) ایجاد ابهام3) ایجاد تنش4) تغییر پذیری فرم و ساختار شکنی5) استفاده از استعاره های محسوس و نامحسوس 6) استفاده از پارادوکس و متافیزیک

۱- نمایش ارزش:

نمایش ارزش، خود شامل تکنیک هایی چون تضاد، نظم و بی نظمی، پر و خالی، سبک و سنگین، طبیعی و مصنوعی، نو و قدیمی می شود.

تضاد: زیگوررات ها در بین النهرین همانند کوه های مصنوعی در سرزمینی مسطح جلوه می کنند. مناره ها در فلات ایران خط افق کویر را می شکنند و رنگ های درخشان و غلیظ در فرش ها و لباس های مردمان آن تضادی است با طبیعت اطراف خود. این تضادها در عین ایجاد تعادل در فضا باعث افزایش ارزش عناصر تضاد می شود و این تضاد فرم های خلاقانه ای را که متضاد از فضای یک رنگ و عادت زده حاکم است به وجود می آورد.

نظم و بی نظمی: در این روش با نوعی بی نظمی در نظم مفروض سعی می شود تا فرمی جدید آفریده شود که معماران دیکانستراکشن و همچنین زیبا شناسی مدرن از این روش استفاده می کنند. این روش ترکیبی است از خطوط و سطوح منحنی با خطوط و سطوح مستقیم.

پر و خالی: یکی دیگر از روش های ایجاد تضاد و نمایش ارزش، استفاده از فضاهای پر و خالی است. یک سطح بدون باز شو و بدون منفذ حالت نمادین به فرم معماری داده و ناظر را از خود دور می کند اما ایجاد منفذها با شکست نور و سطح سبب جذب ناظر به خود می شود و یک نوع تعادل بصری را از تضاد فضاهای پر یعنی سطح فرم و فضای خالی یعنی منفذها ایجاد می کند.

سبک و سنگین: یک نوع دیگر نمایش ارزش تضاد سبک و سنگین در فرم معماری است. القاء حالت سبکی را در فرم می توان با استفاده از مصالح شفاف و سبک چون شیشه و پلی کربنات ها و سنگین همچون مصالح کدری مانند سنگ و آجر و بتن ایجاد کرد که این تضاد در دوره گوتیک بسیار مرسوم بوده است.

طبیعی و مصنوعی: این شیوه با استفاده از تضاد مصالح ایجاد می شود. یعنی به کار بردن بتن و آجر و … به عنوان مصالح مصنوعی و چوب و سنگ با شکل طبیعی خود به عنوان مصالح طبیعی.گچبری دوره اسلامی و سنگ در معماری نئوکلاسیک اروپا القاء همین موضوع است.

نو و قدیمی: این روش ابتدا در مرمت آثار تاریخی به کار رفت. قسمتی از بنای قدیمی که تخریب شده بود و امکان مرمت نداشت به شیوه نو و با مصالح جدید ساخته می شد تا به ارزش تاریخی بنای قدیمی لطمه وارد نشود. از ترکیب این تضاد معماران نیز استفاده کردند. مانند: جیمز استرلینگ در طرح اشتاتز گالری زیباشناسی مدرن را با فرم هایی از معماری  رومانسک کنار هم قرار داد.

۲- ایجاد ابهام: نقطه مقابل نمایش ارزش، ایجاد ابهام است. با قرار دادن مصالح مشابه با تفاوت کم در کنار هم می توان این حالت را در فرم نمایش داد. ابهام تکنیک ظریفی است که از طریق آن تمایزها تا حد نامحسوس شدن کاهش می یابد و به لحاظ ادراکی شرایط خاصی بوجود می آید.

۳- تنش: ساختمان های پیچیده همچون فرم های کابلی و سازه های خرپایی این القاء را به ناظر دارد که از قوانین جاذبه پیروی نمی کنند یا در معماری قدیم ایرانی مقرنس ها القاء حجم سنگین را داشتند در صورتی که بسیار سبک بودند. این شیوه را تنش در فرم می گویند.

۴- تغییر پذیری فرم و ساختار شکنی: این روش با گسستن فرم ها و ترکیب مجدد آن به شیوه دیگر باعث تولید فرم های جدیدی می شود که با توجه به توانایی معمار می تواند بسیار خلاقانه باشد. به این شیوه رویش فرم نیز گفته میشود. برای مثال: جیمز استرلینگ در طرح نول در رومااینتروتا از تغییر پذیری فرم های ساختمان های قبلی خود استفاده کرده است. ( آنتونی نیادس،1391)

۵- استعاره های محسوس و نامحسوس: تصویر یک ایده در ذهن معمار که پیش زمینه ایجاد یک فرم خلاقانه می تواند باشد تحت تأثیر مفاهیم فردیت، فرهنگ، سنت و ویژگی های مادی و بصری قرار می گیرد که به اصطلاح به این تأثیرات استعاره گرفتن گفته می شود. اگر این استعاره شامل حالات انسانی باشد نامحسوس و اگر شامل بعضی ویژگی های بصری یا مادی باشد استعاره محسوس بیان می شود. با استفاده درست و به جا از این استعاره ها در شکل گیری ایده، رسیدن به یک فرم خلاق، طبیعی به نظر می رسد. ( آنتونی نیادس، 1391)

۶- پارادوکس و متافیزیک: در این شیوه معمار با ایده گرفتن از ویژگی های متضاد با ویژگی های فرم اصلی به ایده ای نوآورانه می رسد که به دلیل این تضاد مفهوم، پارادوکس گفته می شود. به طور مثال: گه ری همراه با کلاوس اولدنبرگ برای پروژه بی ینال ونیز که مکانی با اصالت و آرامش دهنده باید باشد، ساختمانی چاقو شکل را پیشنهاد می کنند. به طور کل معماران این شیوه می خواهند با مفاهیم متضاد مانند جرم و جنایت به فرمی مقدس و آرامش دهنده برسند. ( آنتونی نیادس،1391)

نتیجه گیری

با توجه به بررسی های انجام شده، چنین می توان نتیجه گرفت که خلاقیت امری ذهنی است که با عواملی چون هوش و خصوصیات شخصی فرد تا حدی در ارتباط است. این خلاقیت را می توان با آموزش صحیح و به کار بستن روش های مناسب هنگام طراحی افزایش داد. با در نظر گرفتن این موضوع که امروزه نیاز به خلق آثار نو در همه زمینه ها امری ضروری است، لذا استفاده از خلاقیت در طراحی معماری نیز بسیار حائز اهمیت است. نکته قابل توجه این است که هنگام به وجود آمدن مسئله ای، پس از فهم مسئله و جنبه های مختلف آن، هنگام ارائه ی راه کار، خلاقیت به میان می آید و هرقدر که ذهن طراح خلاق تر باشد، راه حلی که ارائه می دهد بدیع تر و نو تر خواهد بود.

البته لازم به ذکر است که خلاقیت در کل فرآیند طراحی به کار می رود، از لحظه ی طرح مسئله، ارزیابی آن، جواب دهی و اجراء نقشی اساسی دارد، اما اوج این فعالیت هنگام دادن پاسخ به مسئله است.

منابع

- نیادسريا، آنتونی، احمد رضا آی، بوطیقای معماری، جلد اول و دوم، سروش، 1391

- لاوسون، برایان، مجتبی دولتخواه، حوریه پیری، طراحان چگونه می اندیشند، نشر سعیده، 1389

- صبیحه، بمانیان، کشتیبان، م، م، ی، ایجاد خلاقیت در دانشجویان معماری، فصلنامه آموزشی مهندسی ایران، شماره دهم، ص 67-49

- افشار نادری، ک، تکنیک های خلاقیت، مجله معمار، شماره نهم

- مجله معمار، شماره دهم، پائیز۱۳۷۹

- فصلنامه معماری و ساختمان، بهار 1381

- www.sid.ir

 

 

 

Add comment